Geschiedenis

6. Nederland en haar koloniën in de Tweede Wereldoorlog

Gegeven door:
Richard Mozes
Beschrijving Begrippen

Op het examen geschiedenis voor vmbo is de kans groot dat je vragen krijgt over wat er in Nederland en haar koloniën gebeurde in de Tweede Wereldoorlog. Wat betekende het bijvoorbeeld dat Nederland neutraal was en op welke wijze werd het land overvallen? Welke rol speelde de NSB en wat deed het verzet? Dat en meer leer je op deze uitlegpagina.

Blitzkrieg

Een uit het Duits overgenomen term die gebruikt wordt als aanduiding voor drie tactieken: de Strategische Overval, de Gemechaniseerde Bewegingsoorlog en de Blitzkrieg in Eigenlijke Zin

Fascisme

Een politieke ideologie die streeft naar een autoritair bestuurde samenleving. De stroming wordt gekenmerkt door nationalisme, militarisme en de verwerping van de democratie

NSB

Afkorting van Nationaal-Socialistische Beweging. Dit was een Nederlandse partij, die eerst alleen fascistisch was, maar later ook nazistisch werd

Operatie Market Garden

Een codenaam voor een geallieerd offensief dat probeerde om de bruggen over de Maas, Waal en Rijn te veroveren

Razzia

Een door de overheid georganiseerde, groots opgezette, opsporen en jacht op een groep mensen

Rijkskanselier

De titel van het hoofd van de Duitse regering, in de periode van 1871 tot 1946

Persoonsbewijs

Het persoonsbewijs (PB) was een identiteitskaart (ID) die op aandringen van de Duitse bezetter in de Tweede Wereldoorlog werd ingevoerd door de Nederlandse secretarissen-generaal. In april 1941 werden alle Nederlanders van vijftien jaar en ouder verplicht tot het bezit van een persoonsbewijs. Joden hadden er een grote 'J' op staan

Jodenster

De Jodenster was een kenteken dat Joden in Duitsland en bezet gebied moesten dragen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De ster diende om Joden te identificeren, evenals het stempel met de letter J in hun Persoonsbewijs

Verzetsgroepen

Georganiseerde verzetsgroepen dwarsbomen en verzetten zich tegen het beleid van de bezetter tijdens de oorlog

Februaristaking

De Februaristaking was een staking op 25 en 26 februari 1941 die begon in Amsterdam en zich uitbreidde verder het land in. Het was de eerste grootschalige verzetsactie tegen de Duitse bezetter in Nederland

Hongerwinter

De Hongerwinter in Nederland was de winter aan het eind van de Tweede Wereldoorlog van 1944 tot 1945 met een grote schaarste aan voedsel en brandstof. Hij leidde, met name in de steden van West-Nederland, tot hongersnood. Minstens twintigduizend mensen kwamen er om het leven door honger en kou

Bevrijdingsdag

Bevrijdingsdag is de Nederlandse nationale feestdag op 5 mei waarop jaarlijks de bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland in 1945 wordt gevierd

Dodenherdenking

Jaarlijks herdenkt Nederland op 4 mei alle doden die zijn gevallen in de Tweede Wereldoorlog

Slag om Arnhem

De Slag om Arnhem was een luchtlanding en veldslag tijdens de Tweede Wereldoorlog die van 17 tot 25 september 1944 in en rond de stad Arnhem plaatsvond, als onderdeel van Operatie Market Garden. Het is, na de Slag om de Schelde, de grootste operatie op Nederlands grondgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog

Westerbork

Het kamp werd door de Nederlandse regering in 1939 gebouwd als Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork om Joodse vluchtelingen uit Duitsland op te vangen. Ruim twee jaar na het begin van de Duitse bezetting, op 1 juli 1942, namen de nazi's het kamp over, waarna Westerbork functioneerde als doorgangskamp. Een doorgangskamp was een concentratiekamp waar de nazi's gevangenen onderbrachten om ze van daaruit te deporteren naar één van de concentratie- of vernietigingskampen

B1. De Eerste Wereldoorlog

B2. Het Interbellum (1919 - 1939)

B3. De Tweede Wereldoorlog

B4. Europa, de Wereld en de Koude Oorlog

B5. Een Nieuwe Wereldorde, vanaf 1900

Waarom was Nederland neutraal in de Tweede Wereldoorlog?

In de jaren dertig van de vorige eeuw werden de agressieve bedoelingen van Adolf Hitler – de rijkskanselier van het Duitse Rijk – al behoorlijk duidelijk. Toch probeerde de minister-president van Nederland, Hendrik Colijn, neutraal te blijven in de oorlog. In de Eerste Wereldoorlog had hij dit ook gedaan, en hij dacht waarschijnlijk op die manier het bezettingsgevaar te kunnen afwenden. Achteraf gezien bleek dit heel naïef te zijn geweest. In al die jaren vóór het uitbreken van de oorlog waren er al tienduizenden Duitse joden naar Nederland gevlucht: dat had hem toch aan het denken kunnen zetten.


De Blitzkrieg

Op de vorige pagina met uitleg over de Tweede Wereldoorlog heb je al gelezen over de Blitzkrieg. Dit is de benaming voor de verrassingsoverval van de Duitsers in andere landen. Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. Koningin Wilhelmina en de rest van de koninklijke familie vluchtten naar Londen, zodat ze in ieder geval niet als gijzelaar gebruikt konden worden. Het verzet van het Nederlandse leger was heviger dan verwacht. Op 14 mei 1940 bombardeerden de Duitsers Rotterdam en op 15 mei, vijf dagen na de inval, gaf Nederland zich over.


Jodenvervolging

Al snel na de bezetting werden er discriminerende maatregelen genomen tegen joden:

- Mensen moesten een zogenaamde Ariërs-verklaring hebben om bepaalde banen te krijgen. Zo’n verklaring was een bewijs dat zij niet joods waren.

- Iedere Nederlander moest vanaf 1941 verplicht een persoonsbewijs bij zich dragen. Joodse mensen kregen een grote J erop gedrukt.

- Joden mochten al snel niet meer i openbare gelegenheden, zoals bioscopen en winkels, komen.

- Joden mochten geen overheidsfuncties bekleden. Joodse ambtenaren werden ontslagen.

- Na 1914 moesten Joodse mensen een Jodenster zichtbaar op hun kleding dragen.


Later ging het steeds verder. Zo moesten joden zich melden om tewerkgesteld te worden. Wie dit niet deed werd opgepakt. Ook werden er bepaalde gebieden aangewezen waar joden moesten gaan wonen. Het was tegen die tijd vrijwel onmogelijk om Nederland te ontvluchten.


Als gevolg hiervan gingen steeds meer joden onderduiken: ze kregen in het geheim onderdak bij niet-joodse families. Denk bijvoorbeeld aan het verhaal van Anne Frank. De onderduikers werden geholpen door verzetsgroepen. Het verzet vervalste papieren, drukte illegale kranten en blies soms hele bevolkingsregisters op in een gemeente, waardoor alle gegevens van de bewoners van die gemeente weg waren.


Wat was de rol van de NSB?

De Duitsers kregen in Nederland hulp van de NSB: de Nationaal Socialistische Bond, onder leiding van Anton Mussert. Onder de Duitse bezetting was dit de enige politieke partij die werd toegestaan. De NSB is in Nederland nooit zo massaal gesteund door de bevolking als dergelijke bewegingen in Duitsland, Italië of Hongarije.


Veel NSB-ers kregen werk bij de politie en hielpen mee met het opsporen van joden. Niet alleen de politie en NSB-ers deden dat: veel particulieren hielpen ook mee. Dit deden zij omdat ze 7 en een halve gulden kregen per Joodse persoon die zij vonden en verraden. De joden werden naar kamp Westerbork gestuurd: een zogenaamd opvang- en doorgangskamp in Drenthe. Vandaar werden ze gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen in Duitsland. In totaal werden er tijdens de bezetting meer dan 100.000 Nederlandse joden naar Duitsland vervoerd en vermoord.


Wat deed het verzet?

Het verzet tegen de Duitsers groeide. Duitsers en NSB-ers werden af en toe omgebracht, waar de Duitsers op reageerden door willekeurige burgers te vermoorden. Ook werden er af en toe razzia’s gehouden: een georganiseerde jacht op degenen die schuldig waren aan het plegen van verzetsdaden, waarbij hoe dan ook slachtoffers vielen.


In februari '41 was er in Amsterdam en omstreken de befaamde Februari-staking, waarbij 2 dagen lang door een overgrote meerderheid van arbeiders en ambtenaren het werk werd neergelegd, grotendeels vanwege de razzia's op hun joodse collega's. De staking was georganiseerd door de Nederlandse communistische partij. Tientallen mensen werden daarna door de Duitsers doodgeschoten of veroordeeld tot deportatie en gevangenschap.


Hoe eindigde de Tweede Wereldoorlog in Nederland?

In 1944 riep de Nederlandse regering het personeel van de Nederlandse Spoorwegen op om te staken, om zo de bevoorrading van de Duitse troepen te stoppen. Deze spoorwegstaking van 1994 duurde tot de bevrijding in mei 1945. Deze verzetsactie viel samen met de ‘Operation Market Garden’, wat de codenaam was voor een poging van de geallieerden om Nederland te bevrijden. Dit duurde veel langer dan gedacht, vooral doordat ze de Slag om Arnhem verloren van de Duitsers. De spoorwegstaking moest daardoor ook langer duren, wat als gevolg had dat de Hongerwinter van 1944 ontstond. Er was een groot gebrek aan voedsel, waardoor het ‘op de bon’ ging. De overheid reikte voedselbonnen uit waarmee je eten kon krijgen. Op die manier werd het schaarse voedsel verdeeld.


Ondertussen trokken de geallieerden naar Berlijn, waar Hitler op 30 april 1945 zelfmoord pleegde in zijn bunker. De Duitsers trokken zich terug uit Nederland en gaven zich op 8 mei officieel over in Europa. Op 5 mei eindigde de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Op die datum vieren we daarom ieder jaar bevrijdingsdag. Op 4 mei worden de vele doden herdacht.