Maatschappijkunde

16. Criminaliteit in een rechtsstaat

Gegeven door:
Jamie Hexspoor
Beschrijving Begrippen

Hallo, leuk dat je weer kijkt naar een nieuwe video met uitleg voor maatschappijkunde. In deze video gaan we kijken naar de criminaliteit in een rechtsstaat.

Criminaliteit

Alles wat door een wettelijke bepaling als misdrijf strafbaar is gesteld

Gerechtshof

Deze instantie behandelt hoger beroepen tegen vonnissen van strafrechters

Hoge Raad

De Hoge Raad behandelt hoger beroep tegen vonnissen van het gerechtshof en toetst deze aan de wet. De Hoge Raad geeft echter geen nieuwe vonnissen

Jeugdstrafrecht

Er zijn specifieke regels voor jongeren, zoals het feit dat jongeren onder de 12 jaar niet strafrechtelijk vervolgd kunnen worden, en jongeren tussen 12 en 18 jaar worden berecht door de kinderrechter

Rechtsbescherming

Mogelijkheden om (achteraf) op te komen tegen besluiten en handelingen van de overheid. Dat betekent dat er toegankelijke informatie is, zodat mensen weten wat hun rechten en plichten zijn

Rechtshandhaving

Het in stand houden van de rechtsorde en het toezien op de naleving van de wetten

Rechtsorde

De overheid moet optreden tegen criminele activiteiten en zorgen voor de veiligheid van de samenleving

Requisitoir

In het requisitoir geeft de officier van justitie zijn visie op de zaak en het bewijs. Op basis daarvan eist de officier van justitie een straf

B1. Criminaliteit en rechtsstaat

Samenvatting voor maatschappijkunde - Criminaliteit in een rechtsstaat


Rechtsstaat

Nederland is een rechtsstaat, wat inhoudt dat de macht van de overheid wordt gereguleerd en beperkt door wetten. Deze wetten hebben als doel de rechten van burgers te beschermen tegen mogelijk machtsmisbruik door de overheid. Enkele kenmerken van de Nederlandse rechtsstaat zijn: 

  • Bescherming tegen overheidsmacht: Burgers worden beschermd tegen mogelijke misbruik van overheidsmacht. Dit betekent dat de overheid gebonden is aan wetten en procedures, en niet zomaar willekeurige beslissingen kan nemen.
  • Handhaving van de rechtsorde: De overheid heeft de taak om de rechtsorde te handhaven door wettelijke middelen te gebruiken en daarbij de rechten van de burger te waarborgen. Soms kan deze taak echter conflicteren met individuele vrijheden, zoals het recht op privacy, met name in situaties zoals de bestrijding van terrorisme.


Rechtsbescherming en rechtshandhaving

Rechtsbescherming houdt in dat de wet mensen beschermt tegen onrecht en misbruik, terwijl rechtshandhaving betekent dat zowel de politie als de overheid ervoor zorgen dat mensen zich aan de wet houden. Het dilemma tussen rechtsbescherming en rechtshandhaving draait om de uitdaging waar de overheid voor staat bij het handhaven van de wet en tegelijkertijd het beschermen van de rechten en vrijheden van haar burgers. Dit evenwicht wordt het "dilemma van de rechtsstaat" genoemd.


Rechtsorde

Aan de ene kant heeft de overheid de verantwoordelijkheid om de rechtsorde te handhaven. Dit houdt in dat zij moet optreden tegen criminele activiteiten en zorgen voor de veiligheid van de samenleving. Aan de andere kant moeten zij ook de rechten en vrijheden van burgers beschermen, zoals het recht op privacy en vrijheid van meningsuiting. Dit dilemma kan tot uiting komen in situaties waarin de overheid maatregelen neemt voor veiligheid, zoals bijvoorbeeld bij het bestrijden van terrorisme. In zulke gevallen kan het nodig zijn om bepaalde bevoegdheden uit te breiden, om mogelijke bedreigingen te identificeren. Echter, dit kan in strijd zijn met de individuele rechten en vrijheden van burgers.


Het Nederlands recht

Het Nederlandse recht is gebaseerd op belangrijke uitgangspunten die het rechtssysteem eerlijk en rechtvaardig maken:


  • Wet als maatstaf: Het strafrecht bepaalt wat strafbaar is en welke maximale straffen kunnen worden opgelegd. Alleen handelingen die in de wet als strafbaar zijn aangemerkt, kunnen leiden tot strafvervolging.


  • Onschuldpresumptie: Iedereen wordt als onschuldig beschouwd totdat zijn schuld voor de rechter is bewezen. Als er onvoldoende bewijs is, resulteert dit in vrijspraak.


  • Recht op eerlijk proces: Iedereen heeft recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke en onpartijdige rechter.


  • Rekening houden met omstandigheden: Het rechtssysteem houdt rekening met de achtergrond en persoonlijkheid van de dader, evenals met de situatie waarin het delict heeft plaatsgevonden. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot strafvermindering in geval van ontoerekeningsvatbaarheid of noodweer.


  • Jeugdstrafrecht: Er zijn specifieke regels voor jongeren, zoals het feit dat jongeren onder de 12 jaar niet strafrechtelijk vervolgd kunnen worden, en jongeren tussen 12 en 18 jaar worden berecht door de kinderrechter.


Het Nederlandse rechtssysteem

Het Nederlandse rechtssysteem bestaat uit verschillende rechterlijke instanties:

  • De rechtbank: Hier behandelen kantonrechters overtredingen en strafrechters misdrijven. In hoger beroep kan een zaak worden behandeld door het gerechtshof.
  • Het gerechtshof: Deze instantie behandelt hoger beroepen tegen vonnissen van strafrechters. Ook hier kan een hoger beroep plaatsvinden.
  • De Hoge Raad: De Hoge Raad behandelt hoger beroep tegen vonnissen van het gerechtshof en toetst deze aan de wet. De Hoge Raad geeft echter geen nieuwe vonnissen.


Rechtszitting

Tijdens een rechtszitting worden de volgende stappen doorlopen: opening, aanklacht/tenlastelegging, verhoor van getuigen en deskundigen, verhoor van de verdachte, requisitoir, pleidooi, laatste woord en uitspraak. Laten we deze begrippen eens onder de loep nemen.


Stel je voor dat je in een rechtszaal bent, en er is een belangrijke rechtszitting aan de gang. Dit is de plek waar de rechter beslist of iemand schuldig is aan een misdaad of niet. De rechtszitting begint met de rechter die iedereen verwelkomt. Dat is het startsein. Dan staat de aanklager op en vertelt waarom ze denken dat de verdachte iets verkeerds heeft gedaan. Ze noemen dat de aanklacht. Hierna mogen getuigen en deskundigen naar voren komen om te praten. Dit zijn mensen die belangrijke informatie hebben over de zaak. Ze kunnen helpen om de waarheid te achterhalen.


Daarna is het tijd om de verdachte te horen. De rechter stelt vragen om te begrijpen wat er is gebeurd. Nu komt een spannend moment: de aanklager vertelt welke straf ze denken dat de verdachte verdient. Dat noemen ze het requisitoir. Aan de andere kant staat de advocaat van de verdachte om te pleiten waarom hun cliënt onschuldig is. Dan krijgt de verdachte het laatste woord. Ze kunnen iets zeggen voordat de rechter de beslissing neemt. Uiteindelijk is het aan de rechter om te zeggen of de verdachte schuldig of onschuldig is. Dit is de uitspraak. Als de verdachte schuldig wordt bevonden, bepaalt de rechter ook welke straf passend is. Er wordt gezorgd voor rechtszekerheid door te letten op jurisprudentie, wat uitspraken van rechters zijn die laten zien hoe wetten worden toegepast.